Pekiştirmeler - (Gelişim ve öğrenme Eğitim Bilimleri )

Peki�tirme

Klasik ko�ullanmada peki�tirme, ko�ulsuz uyar�c� peki�tire� rol� g�stermektedir. Pavlov, ko�ulsuz tepkiyi (salya) meydana getiren ko�ulsuz uyar�c�ya (et) birincil peki�tire�; ko�ullu tepkiyi (salya) meydana getiren ko�ullu uyar�c�ya (ses) da ikincil peki�tire� ad�n� vermektedir. Klasik ko�ullanmada peki�tire� tepkiye ba�l� olarak verilmez. Tepkinin meydana gelmesinden �nce sunulur ve tepkiyi do�rudan uyar�c�d�r.(Senemo�lu,2001,sf 106)

Edimsel ko�ullanman�n iki temel ilkesi vard�r. Bunlar:

1)Peki�tirici uyar�c�yla izlenen tepkiler tekrarlanma e�ilimindedir.
2)Peki�tirici uyar�c�lar, edimsel davran��lar�n meydana gelme oran�n� ya da olas�l���n� art�r�r.
Edimsel ko�ullanmada �nemli olan nokta; davran�� ve onun sonu�lar�d�r. Dikkatli bir
g�zlemle, bir davran���n s�k olarak ortaya ��kmas�nda, davran���n sonu�lar�n�n b�y�k �l��de etkili oldu�unu g�rebiliriz. Organizma peki�tirilen davran��� daha s�k g�sterir. Peki�tirilmeyenden ise vazge�er.(Senemo�lu,2001,sf 156)
Her iki ko�ullanma s�recini kapsayan genel kural ��yle ifade edilebilir: bir davran���n or-
taya ��kma olas�l���n� artt�ran her t�rl� uyar�c�ya peki�tirme ad� verilir.(C�celo�lu,1997,sf 156)
Peki�tire�leri iki gruba ay�rmak olana�� vard�r. Olumlu peki�tire�ler ve olumsuz peki�tire�-
ler. Olumlu peki�tire�ler verildi�i zaman davran���n ortaya ��kma olas�l��� artar. Yiyecek, su,�vg� bu t�r peki�tire�lere �rnek olu�turur. Olumsuz peki�tire�ler ortadan kald�r�ld���, ya da verilmedi�i zaman davran���n ortaya ��kma olas�l��� artar: elektrik �oku, rahats�z edici bir g�r�lt� gibi uyar�c�lar olumsuz peki�tire�lere �rnektir. Yap�lan edimsel ko�ullanma deneylerinde olumsuz
peki�tirme genellikle dene�in denetimi alt�ndad�r ve denek istenilen davran��� yapt��� anda olumsuz peki�tirme ortadan kalkar. �rne�in, Skinner kutusundaki manivelaya bas�nca, kutunun alt�ndaki �zgaraya verilen elektrik �oku otomatik olarak kesilir.(C�celo�lu,1997,sf 156)
�d�l kelimesi, olumlu peki�tire� kavram�yla e� anlaml� olarak kullan�labilir, fakat ceza
kavram� olumsuz peki�tirme kavram� ile e� anlaml� kullan�lamaz. Olumsuz peki�tirmede olumsuz peki�tire�ler ortamdan ��kart�l�rken, cezada olumsuz peki�tire�ler ortama konmaktad�r. Hem olumlu hem de olumsuz peki�tirme davran���n yap�lma olas�l���n� azalt�r.(Senemo�lu,2001,sf 158)

Skinner’e g�re peki�tirmenin organizmaya istenen davran��� kazand�rmada, davran��� bi-
�imlendirmede, sonu� olarak ki�ilik geli�iminde �nemli bir yeri vard�r. Hatta “ki�ilik dedi�imiz �ey, bizim peki�tirilme tarih�emizin bir �zeti olan davran�� bi�imlerinden ba�ka bir �ey de�ildir”

(Skinner,1971). �rne�in; biz T�rk�e ��reniyoruz. T�rk�e ��renmemizin nedeni, T�rk�e konu�ulan bir evde do�mam�zd�r. T�rk�e seslere benzer sesler ��kard���m�zda peki�tirilerek T�rk�e’yi

��reniyoruz. E�er biz �ngiliz, Frans�z, Rus evinde do�up b�y�seydik bu sefer de �ngilizce Frans�zca Rus�a seslere yak�n sesler ��kard���m�zda peki�tirilerek bu dilleri ��renecektik. (Senemo�lu,2001,sf 158)

Skinner, k�lt�r� de bir peki�tirme seti olarak tan�mlamaktad�r. Farkl� k�lt�rler farkl� dav-
ran�� bi�imlerini peki�tirirler. Peki�tirmeyi kontrol ederek davran��lar� kontrol edebiliriz.
(Skinner,1971)�rne�in; �ocu�unun belli ki�ilik �zelliklerini kazanmas�n� isteyen ana-baba a�a��daki ad�mlar� izleyebilir.(Hergenhahn 1988)

1) �ocu�unuzun yeti�kin olarak hangi temel ki�ilik �zelliklerini kazanmas�n� istedi�inize karar veriniz.(�rne�in ana-baban�n �ocu�unun yarat�c� bir yeti�kin olmas�n� istediklerini d���nelim.)

2)Amac�n�za ula�t���n�zda �ocu�un hangi davran��lar� kazanmas� gerekti�ini tan�mlay�n�z.( Yukar�daki �rne�e g�re, yarat�c� bir ki�inin hangi �zellikleri g�stermesi gerekti�ini belirleyiniz.)

3)Amac�n�za uygun davran��lar� g�zledi�inizde �ocu�unuzu peki�tiriniz.(Yukar�daki �rne�e g�re ana–baba yarat�c�l���n g�stergesi olan davran��lar ortaya ��kt���nda �ocu�unu �d�llendirmelidir.

4)�ocu�un �evresindeki temel ��eleri beklenen davran��lar� destekleyecek �ekilde d�zenleyerek tutarl�l�k sa�lay�n�z.( yukar�daki �rnekte ana-baba, �ocu�un yarat�c� davran��lar�n� peki�tirirken,

�evresindeki arkada�, ��retmen ve yeti�kinlerin de desteklemelerini sa�lamal�d�r. (Senemo�lu, 2001,sf 158-159)

Bu ilkeleri bilmeksizin ana-baba birtak�m yanl�� uygulamalar yapabilir. Bazen ana-baba,

��retmen ve di�er yeti�kinler �ocuklara, fark�nda olmadan istenmeyen davran��lar� kazand�rabilirler. �rne�in; ��retmen, s�navda sadece kitaptaki bilgiyi ezberleyen ��rencilerin cevaplayaca��

�ekilde soru sordu�unda derse de�i�ik kaynaklardan �al��m�� olmas�na ra�men bir tek kitaptaki bilgiyi ezberlemeyen ��renci, d���k not al�r. Gelecek sefer bu ��renci kitaptan kopya �ekmeye

y�nelir ya da kitaptaki bilgiyi aynen ezberlemeye �al���r; sonu�ta da y�ksek not al�rsa bu durumda ��renci gelecek sefer kopya �ekme ya da sadece kitaptaki bilgiyi ezberleme davran���n� s�rd�r�r.(Senemo�lu,2001, sf 159)

Premack Kural�

Premack(1959) peki�tire� olarak uyar�c� yerine faaliyeti kullanmay� �nermi�tir. Ona g�re
Skinner kutusuna konan fare yiyecek verildi�i i�in de�il, yeme faaliyeti oldu�u i�in manivelaya basma say�s�n� artt�r�r. Organizman�n daha seyrek olarak yapt��� ba�ka bir faaliyet i�in peki�tire� rol�n� oynar. �rnek olarak, iki �ocuk alal�m: bunlardan biri �ekere d��k�n olup s�k s�k �eker yesin di�eri ise �ekerden pek ho�lanmas�n fakat top oynamay� sevsin.(C�celo�lu,1997,sf 157)
Birinci �ocu�a top oynama ��retilmek istendi�inde, acaba �eker yeme peki�tire� olarak
kullan�labilir mi? Evet kullan�labilir! Top oynamas� ��retilmek isteniyorsa, her top oynay���ndan sonra �ocu�a �eker yeme olana�� verilmelidir, bir ba�ka deyi�le �ocuk �ekere ancak top oynamakla ula�abilmelidir. �kinci �ocu�a ise �eker yeme ��retilmek isteniyor. Bu durumda �ocuk bir �eker yedikten sonra top oynama olana�� verilmeli ve b�ylece top oynama, �eker yeme olay�na ba��ml� k�l�nmal�d�r. Sonu�ta birinci �ocukta �eker yeme, ikinci �ocukta ise top oynama peki�tire� g�revini g�r�r. (C�celo�lu,1997,sf 157)
Bu t�r g�zlemler sonucu Premack, kendi ad�yla bilinen a�a��daki iki ilkeyi ileri s�rm��-

t�r:
1) Belirli bir anda, her bir organizman�n bir peki�tire�ler mertebesi (hiyerar�isi) vard�r. Bu
mertebe d�zeninin tepesinde , b�t�n olanaklar sa�land���nda organizman�n do�al olarak yapaca�� ilk faaliyet yer al�r. Di�er faaliyetlerin ortaya ��kma olas�l��� mertebedeki yerine ba��ml� olarak azal�r.

2)Bu mertebe i�inde yer alan her davran��, kendinden �st bir faaliyet taraf�ndan peki�tirilebilir ve kendinden daha alt d�zeylerdeki faaliyetler i�in bir peki�tire� rol� oynar. Bu ikinci ifade Premack ilkesi olarak bilinir.(C�celo�lu,1997,157)
Bu kural e�itimde ve �ocuklar�n davran��lar�n� denetimde son derece etkin bir bi�imde
kullan�labilir. �nemli olan ilk ad�m, davran���n� de�i�tirmek istedi�imiz bireyin faaliyetlerinin mertebe yap�s�n� ke�fetmektir. �kinci ad�m da, �st d�zeydeki bir faaliyeti , ��retmek istedi�imiz bir davran�� i�in peki�tire� olarak kullanmakt�r.(C�celo�lu,1997,sf 157)
Peki�tirmenin Miktar� ve Gecikme S�resi
Psikologlar peki�tirme miktar�n�n ��renme miktar�n�n h�z�n� etkileyece�ini d���nm��ler.
�rne�in; �ocu�un yeni bir davran�� ��renmesini isteyen ��retmen ya da ana-baba �ocu�a �nemli g�rece�i bir miktarda �d�l vermelidir. “�lk devrede karnende zay�f getirmezsen seni sinemaya g�t�rece�im!” diyen bir baba, b�y�k bir olas�l�kla, �ocu�una iyi bir �d�l ortam� yaratmamaktad�r. �te yandan “ ilk devrede karnende hi� zay�f getirmezsen sana bisiklet alaca��m!” diyen bir di�eri, �ocu�unu �nemli derecede �d�llendiriyor olabilir.(C�celo�lu,1997, sf 159)A��kl��a kavu�mas� istenilen, �ocu�un davran��� �d�llendirilmeye karar verilmi�se, �nce �ocu�un neyi �d�l olarak alg�lad���n� bilmenin gerekti�idir. Ayr�ca, baban gelince senin yapt�klar�n� babana s�yleyece�im!”diyen anne, gecikmeli bir ceza sistemi kulland���ndan, �ocu�un ��renme s�resi pek etkin olmaz.(C�celo�lu,1997,sf 159)

PEK��T�RME TAR�FELER�


Skinner ve onun izleyicileri, edimsel davran���n s�kl���n� art�rma amac�yla ba��ms�z de�i�ken olarak peki�tirme tarifeleri �st�nde �al��m��lard�r. Peki�tirme tarifesi, tepkiyi izleyen peki�tire�lerin verilme bi�imini kapsamaktad�r. En yayg�n olarak kullan�lan peki�tirme tarifeleri; s�rekli peki�tirme, sabit peki�tirme, sabit oranl� peki�tirme,de�i�ken aral�kl� peki�tirme ve de�i�ken oranl� peki�tirmedir.(Senemo�lu,2001,sf 169)

S�rekli Peki�tirme

En basit peki�tirme tarifesidir. Bu tarife, dene�e yeni bir �ey ��retilirken kullan�lmakta-
d�r. Tepki ��renildikten sonra s�rekli peki�tirme b�rak�l�p di�er peki�tirme tarifeleri uygulanmal�d�r. Aksi taktirde bir m�ddet sonra peki�tirmenin etkisi kalmayacakt�r. Ayr�ca s�nmeye kar�� en az diren�li peki�tirme tarifesi s�rekli peki�tirmedir. �rne�in, ba�lang��ta �ocuk yata��n� her d�zeltti�inde peki�tirilirken davran��� kazand�ktan sonra de�i�ik peki�tirme tarifelerine ge�ilmelidir.(Senemo�lu,2001,sf 169)

Sabit Oranl� Peki�tirme

Bu tarifede, organizman�n belli bir say�daki davran��� peki�tirilir. �rne�in; hayvan�n her
10 do�ru davran���ndan sonra yiyecek verilmesi; ��rencinin her 5 do�ru cevab�na bir not verilmesi gibi peki�tirmeler sabit oranl�d�r.

Zaman �nemli de�il, do�ru davran�� say�s� �nemlidir. Ayn� s�re i�inde bir ki�i daha az
do�ru davran�� yaparken, bir di�eri daha �ok do�ru davran�� yapabilir ve daha �ok peki�tirilebilir. Ancak organizma peki�tirildikten hemen sonra bir depresyon i�ine girer. Buna “peki�tirme sonras� ara” ad� verilmektedir. Bu konuda bir�ok g�r�� ileri s�rmekle birlikte, hayvan peki�tirildikten hemen sonra yapaca�� davran���n peki�tirilmeyece�ini ��rendi�inden dolay� bir durgunluki�ine girmi� olabilir. Birikmi� kay�tlar bu durgunlu�un ge�ici oldu�unu, daha sonra davran�� say�s�nda h�zl� bir y�kselme oldu�unu g�stermektedir. Bu durum “ara ver ve �al��” ifadesiyle betimlenebilir.(Senemo�lu,2001,sf 170)

Sabit Aral�kl� Peki�tirme
Organizman�n belli bir zaman dilimi i�inde yer alan davran��lar� peki�tirilir. Bu tarifede do�ru davran�� say�s� �nemli de�ildir. Belli bir s�renin ge�mesi �nemlidir. �rne�in,hayvan her iki dakika sonunda peki�tirilir. Bu s�re i�inde ister bir davran��,ister be� davran�� yaps�n peki�tirme iki dakikan�n sonunda yap�l�r. Dolay�s�yla, Skinner kutusundaki hayvan sabit olan zaman aral���n�n ba�lang�c�nda yava� bir �ekilde tepkide bulunurken ya da hi� tepki g�stermezken, zaman aral���n�n bitimine do�ru daha h�zl� tepkide bulunmaktad�r. �rne�in; belli bir s�rede tamamlanacak i�ler; ��rencilerin vize ve final s�navlar�na �al��malar�; d�nem �devleri haz�rlamalar�,memurlar�n her ay�n ba��nda maa� almalar� bu peki�tirme tarifesine uygun �rneklerdir. ��renciler, d�nemin ba��nda yava� hareket ederken �devi teslim etme g�nleri yakla�t�k�a daha h�zl� �al��maktad�rlar. Ancak, sabit oranl� peki�tirmede oldu�u gibi yap�ld�ktan sonraki zamanda, organizma (insan ya da hayvan) gene yava� hareket etmeye ba�lar. ��nk� h�zl� hareket etse de o s�renin bitimine kadar peki�tirilmeyece�ini ��renmi�tir.(Senemo�lu,2001,170)

De�i�ken Oranl� Peki�tirme

Bu tarifede, her on tepkiden sonra vb. gibi belirli bir say�daki tepkinin peki�tirilmesi yeri-
ne, de�i�en say�lardaki tepkiler peki�tirilir. Bu tarifede �nemli olan ortalama bir tepki say�s�n�n peki�tirilmesidir. �rne�in; ��retmenler ortalama be� do�ru davran��a not verebilir. Bu not bazen bir do�ru davran��tan sonra, bazen on, bazen de d�rt do�ru davran��tan sonra verilebilir. Dolay�s�yla ka� davran��tan sonra not alacaklar� belli olmad���ndan etkinlik s�rekli ve s�nmeye kar�� diren�li olabilir.(Senemo�lu,2001,171)

De�i�ken Aral�kl� Peki�tirme

Bu peki�tirme tarifesinde zaman sabit de�ildir. Peki�tire� bazen hemen, bazen daha ge�
kazan�labilir. De�i�ken oranl� peki�tirme tarifesinde oldu�u gibi bunda da ortalama zaman �nemlidir. �rne�in; peki�tirme ortalama �� dakikada yap�lacaksa, ilki iki dakika sonra, ikincisi bir dakika sonra, ���nc�s� be� dakika sonra , d�rd�nc�s� d�rt dakika sonra yap�labilir. B�ylece m�mk�n olan b�t�n peki�tire�leri elde etmek i�in, organizma (insan ya da hayvan) tepkiyi s�rekli olarak g�sterir. De�i�ken aral�kl� peki�tirme tarifesi, sabit aral�kl� peki�tirme tarifesine g�re tepki oran�n� daha �ok art�rmaktad�r, ancak de�i�ken oranl� peki�tirme tarifesinden daha az etkilidir.

Bu peki�tirme tarifesine �rnek, ��retmenlerin bazen haftada bir, bazen iki haftada bir, bazen de haftada iki defa s�nav yapmalar� olabilir. S�nav, zaman� belli aral�klarla olmad���ndan, ��renci her an s�nava haz�r olacakt�r.(Senemo�lu,2001,sf 172)

Beyin Uyar�lmas� ve Peki�tirme

James Olds adl� Amerikal� bir psikolog farelerin beyinleri �zerinde mikroelektrotlar ara-
c�l���yla yapt��� ara�t�rmalarla tan�n�r. Ara�t�rmac� 1950’lerin ortalar�na do�ru yapt��� ara�t�rmalar�n�n birinde elektrodu, yanl��l�kla farenin hipotalamusunun yak�nlar�nda bir b�lgeye yerle�tirmi�tir. Bu b�lgeye hafif elektrik �oku verildi�inde, �okun uyguland��� ortalama farenin tekrar tekrar d�nd��� g�zlenmi�tir.(C�celo�lu,1997,sf 161)

Fare Skinner kutusuna konup, manivelaya basarak kendi kendini elektrikle uyand�rabile-
cek duruma kondu�unda, dakikada y�z kere mahivelaya basarak, daha �nce hi� g�r�lmemi� ola�an �st� bir uyar�lma davran���n� g�stermi�tir. Fareler saatte ortalama 2.000 kere manivelaya basm��lar ve yorgunluktan hareket edemeyecek hale gelinceye kadar hi� kesintisiz 15 veya 20 saat kendi kendilerini uyarmaya devam etmi�lerdir.(C�celo�lu,1997,sf 161) Hayvanlar baz� beyin b�lgelerinin uyar�lmas�ndan ho�lanmam��lard�r, bu b�lgelerin uyar�lmas� olumsuz peki�tirme i�levini y�klenmi�tir. Beyinin baz� b�lgelerinin uyar�lmas� ya da uyar�lmamas� ise hayvan�n davran���nda hi�bir de�i�iklik yapmam��, ba�ka bir ifadeyle, bu b�lgelerin uyar�lmas�n�n hi�bir peki�tirici etkisi olmam��t�r.(C�celo�lu,1997,sf 161)

��retim Hizmetinde Peki�tirme

��renme kurumcular�n�n �o�u, ��renme ya da performans �st�nde peki�tirmenin �nemli
bir etkisi oldu�u g�r���nde birle�mektedirler. Peki�tirme, davran���n tekrar edilme s�kl���n� art�rma i�lemidir. Bu i�lemde kullan�lan uyar�c�lara peki�tire� ad� verilmektedir. Olumlu peki�tire�lerin ��renciye verilmesi, olumsuz peki�tire�lerin de ortamdan �ekilmesi davran���n yap�lma olas�l���n� artt�rmaktad�r.(Senemo�lu,2001,sf 455)
Peki�tirmenin ��renme d�zeyini y�kseltebilmesi i�in, ��rencilere verilen peki�tirici uya-
r�c�lar�n ��rencilerin i� ko�ullar�na; yani geli�im �zelliklerine, genel yetenek d�zeyine, genel sa�l�k d�zeyine, genel sa�l�k durumuna , �n ��renmelerine, duyu�sal �zelliklerine , sosyo- k�lt�rel ya�am bi�imine uygun, ��renci i�in anlaml� olmas� ve geciktirilmeden, zaman�nda verilmesi gerekir. Peki�tirmenin ��retme-��renme s�recinde etkili bir �ekilde kullan�lmas�, ��rencilerin ortalama ��renme d�zeyini 1.2 standart sapma y�kseltmektedir. (Senemo�lu,2001,460)

Not:�niversite notlar�ndan derlenmi�tir.

http://www.sinifogretmeniyiz.biz, S�n�f ��retmenlerinin Kaynak Sitesi